Uw rol als huisarts bij rouwverwerking

 

Lijkschouwing is slechts één van de huisartsentaken bij het ‘werken rondom de dood’. Begeleiding van de nabestaanden valt er natuurlijk ook onder. Voor een deel is het bekend terrein, voor een groter deel is het terra incognita. Hanneke van de Plassche, uitvaart- en rouwbegeleider, geeft nascholing over het thema.

Tip: Lees het artikel hieronder of download de pdf

Naast haar baan als trainer en coach in het bedrijfsleven werkte Van de Plassche (38), zelf moeder van drie zoons, acht jaar als vrijwilliger in een kinderhospice in Rijswijk. “Ik vind onze omgang met de dood zo schraal”, concludeert ze. “Een huwelijk, een geboorte, we vieren het allemaal groter dan groots. Maar de dood is verstopt in een achterkamertje.” Omdat ze vond dat het anders kon, volgde Van de Plassche, afgestudeerd in algemene sociale wetenschappen, een post-hbo-opleiding tot rouwbegeleider. Ze doet uitvaarten, maar is vooral geboeid door de ‘menselijke kant’. Daarom heeft ze ook een eigen rouwpraktijk (in haar woonplaats Deventer), waar ze mensen helpt bij het omgaan met hun verlies. Voor de LHV Academie geeft ze de nascholing Werken rondom de dood.

Praktische vragen

‘Superbelangrijk’ is de rol van de huisarts bij een overlijden, vindt Van de Plassche. Vanzelfsprekend in het traject ervoor, maar zeker ook (direct) erna. “Meestal is de huisarts de eerste buiten de intieme kring die binnenkomt na een overlijden. Geregeld treft hij wanhopige, verdrietige en onzekere familieleden aan. Vol, vaak praktische, vragen. Veel huisartsen zijn blij dat ze daarvoor naar de uitvaartverzorger kunnen verwijzen, maar het is prettiger, ook voor henzelf, als ze er meer vanaf weten.”

Nabestaanden hebben vragen als: kunnen we onze dierbare opbaren zonder die zoemende en trillende koeling? Antwoord: ja, een lichte vorm van balseming is mogelijk. Mogen we het lichaam met eigen auto vervoeren? Ja, daarover zijn in de wet geen bepalingen opgenomen. Wat gaat een uitvaart kosten? Tussen de 6000 en 10.000 euro gemiddeld. Moet ik de uitvaart laten uitvoeren bij de onderneming waar ik mijn begrafenisverzekering heb lopen? Nee, maar het kan extra geld kosten als je het door een ander laat doen. Hoeveel tijd hebben we tot de begrafenis? Tot uiterlijk de zesde werkdag na het overlijden. “Op die wettelijke bepaling is wel een uitzondering mogelijk”, legt Van de Plassche uit. “De gemeente kan uitstel verlenen, bijvoorbeeld als een familielid uit het buitenland moet komen. De huisarts moet daarvoor een verklaring afgeven, waarmee hij in feite zegt dat het lichaam geen gevaar voor de volksgezondheid oplevert.”

Het duurt soms een paar uur voordat een uitvaartondernemer ter plekke is. De huisarts kan in die tussentijd al iets doen om ontbinding van het lichaam te vertragen. “Draai de radiator in de kamer uit, zet het raam open. Nabestaanden dekken hun geliefde vaak toe, maar het is beter dekens of dekbed weg te halen. Ligt iemand op zijn zij, draai hem dan op de rug zodat lijkvlekken niet op een zichtbare plek ontstaan. Dat maakt voor de nabestaanden echt heel veel uit”, adviseert Van de Plassche.

Rituelen en religies

Bij een sterfgeval kan de huisarts worden geconfronteerd met een voor hem onbekende religieuze of culturele achtergrond van de overledene. In haar cursus staat Van de Plassche stil bij de rituelen en verboden van de vijf grootste religies.

“Er zijn er tientallen, honderden, met even zoveel vertakkingen en die kun je als huisarts natuurlijk niet allemaal kennen. Dus adviseer ik om direct te vragen of en zo ja, welke godsdienst mensen aanhangen. Geef aan dat je de rituelen niet kent en vraag de nabestaanden je te helpen. Dat vinden ze vaak ontzettend fijn.”

In sommige religies mag het dode lichaam gedurende een periode niet worden aangeraakt zodat de geest eruit kan opstijgen. “Stel je kwetsbaar op, maar geef ook duidelijk aan wat niet anders kan. Je móét het lichaam nu eenmaal aanraken om het te kunnen schouwen.”

Net als in het christendom heeft de geestelijk leider ook bij andere religies een rol bij het overlijden. Zeker voor huisartsen die veel patiënten met een andere culturele achtergrond hebben, kan het handig zijn te weten wie deze leiders zijn. Checken of nabestaanden de Nederlandse taal machtig zijn en begrijpen wat je als huisarts doet en vraagt, is eveneens van belang om misverstanden te voorkomen.

Te groot

Een rouwproces staat of valt met het onder ogen zien van de dood, en dat begint bij het aanschouwen van het dode lichaam, zo is de stellige overtuiging van Van de Plassche. “Mensen die dat ontwijken, slaan een stap over. Vooral bij een plotseling overlijden is de dood te groot om in één keer te bevatten.”

Op basis van haar kennis en ervaring adviseert ze nabestaanden het dode lichaam te bekijken, óók in het geval van een zelfdoding. “Het valt me telkens weer op dat mensen vaak álles willen weten, alle gruwelijke details. Wat had hij aan, hoe is hij gelopen, wie heeft ’m nog op het spoor gezien? Intuïtief weten ze wat goed voor ze is. Mensen bij de feiten weghouden is het laatste wat ik zou doen. Details geven zekerheid. Er is een stuk in het leven van hun dierbare dat defi nitief en fataal was, en waar zij niet bij waren. Dat plaatje willen ze compleet maken om het te kunnen snappen. Hun fantasie is veelal gruwelijker dan de werkelijkheid. Die valt mensen vaak mee. Uitvaartverzorgers kunnen een dode heel respectvol en mooi opbaren, zelfs als iemand voor de trein is gesprongen.”

Verstoppertje spelen

De feiten onder ogen zien, Van de Plassche raadt het ook aan voor het rouwproces van kinderen. “We houden kinderen vaak weg bij de dood. Zodra ze oud genoeg zijn om een verbinding met iemand aan te gaan, zijn ze oud genoeg om te rouwen. Dat proces lijkt op dat van volwassenen. Groot verschil is dat kinderen stukje bij beetje rouwen. Ze zijn volop bezig hun leven op te bouwen en kunnen dat niet – zoals volwassenen doen – tijdelijk stilleggen om te rouwen. Dus het is normaal als een kind tijdens de begrafenis verstoppertje speelt of vraagt wat het ‘s avonds gaat eten.”

Geef kinderen dus eerlijke informatie. “Anders laat je ze met hun vragen en verdriet alleen. De fantasie van kinderen is nóg groter dan die van volwassenen. Hoe meer feiten je geeft, hoe meer je ze daarúít haalt. Informatie die het niet aan kan, laat een kind meestal niet binnen. Als huisarts is het belangrijk dat je het kind in het rouwproces betrekt. Laat het met de ouder meekomen op het spreekuur, besteedt aandacht aan het kind als je op huisbezoek komt, vraag waar het mee bezig is.”

Ook na de eerste rouwperiode staat de huisarts dichtbij. Veel nabestaanden bezoeken de huisarts na een overlijden. “Het proces van dood accepteren, de pijn ervaren en je aanpassen aan de nieuwe omstandigheden is een slingerbeweging. Die jaren kan duren. Belangrijk vind ik dat huisartsen niet medicaliseren of therapeutiseren, maar normaliseren. Ik ben ervan overtuigd dat 95 procent van de mensen op een natuurlijke manier rouwt. De dingen die ze zien, doen en voelen zijn niet gek. Leg ze dat uit, stuur ze niet meteen door naar een professional. Wij professionele rouwbegeleiders zouden zoveel mogelijk buiten de deur moeten worden gehouden. Wat mensen vooral nodig hebben zijn oren die luisteren, een schouder om op uit te huilen en ogen die écht contact maken. En dat kan in principe iedereen.”

Nascholing LHV Academie: Werken rondom de dood

De nascholing Werken rondom de dood is onderdeel van het vaste programma van de LHV Academie. Deze huisartsen volgden de cursus al eerder.

'Ik heb mensen iets praktisch te bieden' PAULINE VINKEN, waarnemend huisarts in de regio Echt, heeft interesse in palliatieve zorg en liep stage in een hospice in Engeland. Ze volgde de nascholing Werken rondom de dood omdat ze nabestaanden meer wilde kunnen bieden. Vooral als ze een schouwing moest doen bij een overledene die ze niet of nauwelijks kent, voelde ze zich ‘nogal onthand’. “Het overlijden is zo’n intiem gebeuren en dan kom jij daar zomaar binnenvallen. Nu heb ik nabestaanden toch iets praktisch te bieden. Voor vragen wees ik altijd naar de uitvaartverzorger. Vaak kan ik ze nu zelf beantwoorden en ik kan ook al wat adviezen geven. De cursus heeft me veel praktische handvatten gegeven.”

'Zonder de workshop was ik terughoudender geweest’ MICHIEL DE BOORDER, praktijkhouder in Beuningen, gaat na een overlijden een paar keer bij nabestaanden langs. “Ik had altijd het gevoel dat ik alleen maar op de koffie ging, dat ik zo weinig kon betekenen. Door de cursus weet ik dat het nut heeft.” Een eyeopener vond Michiel de informatie over rouwverwerking bij kinderen. “Daar heb ik al veel gebruik van gemaakt. Vorig jaar heb ik een euthanasie gedaan bij een 45-jarige vrouw met een psychiatrische aandoening. Haar 10-jarige zoon zag haar dood al lang aankomen en ik heb hem overal bij betrokken. Hij is zelfs bij de euthanasie aanwezig geweest en heeft me later geïnterviewd voor een spreekbeurt. Zonder de workshop was ik daar veel terughoudender in geweest. Ik denk dat het hem zal helpen om de dood van zijn moeder beter te aanvaarden.”

Ook op aanvraag mogelijk

De workshop Werken rondom de dood kan ook op aanvraag worden gegeven bij minimaal vijf personen. Deelname is goed voor drie accreditatiepunten. Leden betalen € 165,-, aios € 85,- en niet-leden € 310,-. Mail voor meer informatie naar: academie@lhv.nl of lees meer over de cursus.